📚 **स्पर्धा परीक्षा अभियान – आजचा सविस्तर अभ्यास विषय** 📚 🗓 **वार : गुरुवार | दिनांक : १९ फेब्रुवारी २०२६** --- ## 🌼 संस्था **होलार समाज सामाजिक संस्था, महाराष्ट्र राज्य, पुणे** *(ISO 9001:2015 आंतरराष्ट्रीय गुणवत्ता व्यवस्थापन प्रणाली मानांकन प्राप्त संस्था)* --- ## 👤 संस्थापक अध्यक्ष **श्री. नामदेवराव श्रीरंग आयवळे** ## 👩‍🏫 स्पर्धा परीक्षा अभियान मार्गदर्शक **सौ. सारिका रुपेश हातेकर** *(बँक मॅनेजर व संस्थेच्या सहसचिव)* --- # ✍️ आजचा अभ्यास विषय # **भारतीय राज्यघटना – राज्याच्या धोरणनिर्देशक तत्वे (Directive Principles of State Policy - DPSP)** भारतीय राज्यघटनेच्या **भाग ४ (अनुच्छेद 36 ते 51)** मध्ये राज्याच्या धोरणनिर्देशक तत्वांचा समावेश करण्यात आला आहे. ही तत्वे न्यायालयीन अंमलबजावणीस पात्र नसली तरी शासनाच्या धोरणनिर्मितीसाठी अत्यंत महत्त्वाची मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत. 🔹 प्रेरणा – आयर्लंडच्या राज्यघटनेतून 🔹 स्वरूप – Non-Justiciable (न्यायालयीन अंमलबजावणी नाही) 🔹 उद्देश – भारतात कल्याणकारी राज्य (Welfare State) उभारणे --- ## 📖 अनुच्छेदनिहाय महत्त्वाचे मुद्दे 🔸 **अनुच्छेद 36** – राज्याची व्याख्या 🔸 **अनुच्छेद 37** – DPSP न्यायालयीन अंमलबजावणीस पात्र नाहीत 🔸 **अनुच्छेद 38** – सामाजिक, आर्थिक व राजकीय न्याय 🔸 **अनुच्छेद 39** – संपत्तीचे समान वितरण, समान वेतन 🔸 **अनुच्छेद 40** – ग्रामपंचायतींची स्थापना 🔸 **अनुच्छेद 41** – काम, शिक्षण व सार्वजनिक मदत 🔸 **अनुच्छेद 42** – कामगारांचे संरक्षण 🔸 **अनुच्छेद 43** – जीवनमान सुधारणा 🔸 **अनुच्छेद 44** – समान नागरी कायदा 🔸 **अनुच्छेद 45** – बालशिक्षण 🔸 **अनुच्छेद 48** – शेती व पशुधन सुधारणा 🔸 **अनुच्छेद 50** – न्यायव्यवस्थेचे कार्यपालिका पासून विभाजन 🔸 **अनुच्छेद 51** – आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षा --- ## 📌 धोरणनिर्देशक तत्वांचे वर्गीकरण ### 1️⃣ समाजवादी तत्वे ✔️ आर्थिक समानता ✔️ सामाजिक न्याय ✔️ कामगारांचे संरक्षण ### 2️⃣ गांधीयन तत्वे ✔️ ग्रामस्वराज्य ✔️ कुटीर उद्योग ✔️ दारूबंदी ✔️ पशुधन संरक्षण ### 3️⃣ उदारमतवादी-बौद्धिक तत्वे ✔️ समान नागरी कायदा ✔️ न्यायव्यवस्था स्वायत्तता ✔️ आंतरराष्ट्रीय शांतता --- ## ⚖️ महत्त्वाचे न्यायालयीन निर्णय ✔️ Supreme Court of India यांनी DPSP व मूलभूत हक्क यामधील संतुलन स्पष्ट केले आहे. ✔️ **Kesavananda Bharati v. State of Kerala** 👉 मूलभूत रचना सिद्धांत (Basic Structure Doctrine) मांडला. ✔️ **Minerva Mills v. Union of India** 👉 मूलभूत हक्क व DPSP यामध्ये संतुलन राखणे आवश्यक असल्याचे स्पष्ट केले. --- ## 🔎 मूलभूत हक्क, कर्तव्ये व DPSP यांचा परस्पर संबंध | घटक | स्वरूप | उद्देश | | --------------- | -------------------------- | --------------------- | | मूलभूत हक्क | न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य | नागरिकांचे संरक्षण | | DPSP | न्यायालयीन अंमलबजावणी नाही | राज्यासाठी मार्गदर्शन | | मूलभूत कर्तव्ये | नैतिक जबाबदारी | राष्ट्रनिष्ठा व शिस्त | 👉 हे तिन्ही घटक मिळून भारतीय लोकशाही अधिक सक्षम करतात. --- ## 📝 स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्व ✔️ राज्यसेवा, MPSC, UPSC पूर्व व मुख्य परीक्षा ✔️ वस्तुनिष्ठ प्रश्नांसाठी अनुच्छेद क्रमांक महत्वाचे ✔️ वर्णनात्मक प्रश्नांसाठी वर्गीकरण व न्यायालयीन निर्णय लक्षात ठेवा ✔️ DPSP व मूलभूत हक्क यातील फरकावर प्रश्न येण्याची शक्यता जास्त --- 📢 **आज या विषयावर सखोल चर्चा व सराव चाचणी आयोजित करण्यात येणार आहे.** 🌐 अधिक माहितीसाठी संस्थेच्या अधिकृत वेबसाईटला अवश्य भेट द्या. --- 🌟 **प्रेरणादायी संदेश** *"राज्यघटना समजली तर शासन समजते; शासन समजले तर प्रशासन समजते."* दररोज सातत्याने अभ्यास करा — यश निश्चित तुमचेच आहे! ✨ सर्व स्पर्धा परीक्षा विद्यार्थ्यांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!