📚 **स्पर्धा परीक्षा अभियान – आजचा अभ्यास विषय (वेबसाईटसाठी सविस्तर माहिती)** 📚 **दिनांक:** रविवार, **१५ फेब्रुवारी २०२६** --- ## 🌼 संस्था **होलार समाज सामाजिक संस्था** **महाराष्ट्र राज्य, पुणे** *(ISO 9001:2015 आंतरराष्ट्रीय गुणवत्ता व्यवस्थापन प्रणाली मानांकन प्राप्त संस्था)* --- ### 👤 संस्थापक अध्यक्ष **श्री. नामदेवराव श्रीरंग आयवळे** ### 👩‍🏫 मार्गदर्शक **सौ. सारिका रुपेश हातेकर** *(बँक मॅनेजर)* ### 👤 सहसचिव व अभियान मार्गदर्शक **आपण** --- # 📘 भारतीय राज्यघटना – राज्याच्या धोरणनिर्देशक तत्वे *(Directive Principles of State Policy – DPSP)* भारतीय राज्यघटनेच्या **भाग IV (अनुच्छेद 36 ते 51)** मध्ये राज्याच्या धोरणनिर्देशक तत्वांचा समावेश करण्यात आला आहे. ही तत्वे राज्यकारभार चालवताना शासनाला मार्गदर्शन करतात. 👉 प्रेरणा – **Constitution of Ireland** 👉 न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य नाहीत 👉 कल्याणकारी राज्य उभारणीचा पाया --- ## 📌 धोरणनिर्देशक तत्वांचे उद्दिष्ट ✔️ सामाजिक व आर्थिक न्याय प्रस्थापित करणे ✔️ समाजातील विषमता कमी करणे ✔️ लोककल्याणकारी राज्य निर्माण करणे ✔️ दुर्बल घटकांचे संरक्षण ✔️ लोकशाही मूल्यांना बळकटी देणे --- ## 🏛️ धोरणनिर्देशक तत्वांचे प्रकार ### 1️⃣ समाजवादी तत्वे ही तत्वे सामाजिक व आर्थिक समता प्रस्थापित करण्यावर भर देतात. * अनुच्छेद 38 – सामाजिक, आर्थिक व राजकीय न्याय * अनुच्छेद 39 – संपत्तीचे समान वितरण, समान वेतन * अनुच्छेद 41 – काम, शिक्षण व सार्वजनिक सहाय्य * अनुच्छेद 43 – उपजीविकेस योग्य वेतन --- ### 2️⃣ गांधीवादी तत्वे महात्मा गांधींच्या विचारांवर आधारित तत्वे. * अनुच्छेद 40 – ग्रामपंचायतींची स्थापना * अनुच्छेद 43 – कुटीर उद्योगांना प्रोत्साहन * अनुच्छेद 46 – अनुसूचित जाती-जमाती व दुर्बल घटकांचे संरक्षण * अनुच्छेद 47 – मद्यनिषेध व आरोग्य सुधारणा --- ### 3️⃣ उदारमतवादी-बौद्धिक तत्वे * अनुच्छेद 44 – समान नागरी संहिता * अनुच्छेद 45 – बालकांचे शिक्षण * अनुच्छेद 48A – पर्यावरण संरक्षण * अनुच्छेद 50 – न्यायव्यवस्था व कार्यकारी यांची वेगवेगळी व्यवस्था --- ## ⚖️ मूलभूत हक्क व धोरणनिर्देशक तत्वे – तुलना | घटक | मूलभूत हक्क | धोरणनिर्देशक तत्वे | | ---------- | ------------------ | --------------------------- | | स्वरूप | वैयक्तिक अधिकार | राज्यासाठी मार्गदर्शक तत्वे | | अंमलबजावणी | न्यायालयीन संरक्षण | न्यायालयीन अंमलबजावणी नाही | | उद्देश | व्यक्तीचे संरक्षण | समाजकल्याण | 👉 दोन्हींचा अंतिम उद्देश – न्याय, समता व कल्याणकारी राज्य निर्मिती. --- ## 📚 परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मुद्दे ✔️ भाग IV – अनुच्छेद 36 ते 51 लक्षात ठेवा ✔️ आयरिश राज्यघटनेची प्रेरणा ✔️ 42 वी घटनादुरुस्ती (1976) – 39A, 43A, 48A समावेश ✔️ मूलभूत हक्क व DPSP मधील संघर्षावरील सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय (उदा. केशवानंद भारती प्रकरण) ✔️ MPSC, UPSC, पोलीस भरती, तलाठी, ग्रामसेवक परीक्षांसाठी महत्त्वाचा विषय --- ## 📝 सराव प्रश्न (Practice Questions) 1. राज्याच्या धोरणनिर्देशक तत्वांचा समावेश राज्यघटनेच्या कोणत्या भागात आहे? 2. DPSP ची प्रेरणा कोणत्या देशाच्या राज्यघटनेतून घेतली आहे? 3. अनुच्छेद 44 कशाशी संबंधित आहे? 4. समाजवादी तत्वांपैकी कोणते अनुच्छेद महत्त्वाचे आहेत? --- ## 🎯 अभ्यासासाठी सूचना ✔️ अनुच्छेद क्रमांक पाठ करा ✔️ वर्गीकरण तक्त्याद्वारे अभ्यास करा ✔️ मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका सोडवा ✔️ स्वतः छोटे नोट्स तयार करा 📢 **उद्या या विषयावर ऑनलाइन सराव चाचणी घेतली जाईल.** --- ## ✨ प्रेरणादायी संदेश **"ज्यांना स्वतःसाठी यश हवे असते, ते अभ्यास करतात; ज्यांना समाजासाठी यश हवे असते, ते सातत्य ठेवतात."** नियमित अभ्यास करा — यश निश्चित आहे. 🌟 **सर्व स्पर्धा परीक्षा विद्यार्थ्यांना हार्दिक शुभेच्छा!**