📚 **स्पर्धा परीक्षा अभियान – आजचा अभ्यास विषय** 📚 **दिनांक:** गुरुवार, १२ फेब्रुवारी २०२६ --- ## 🌼 होलार समाज सामाजिक संस्था **महाराष्ट्र राज्य, पुणे** *(ISO 9001:2015 आंतरराष्ट्रीय गुणवत्ता व्यवस्थापन प्रणाली मानांकन प्राप्त संस्था)* **संस्थापक अध्यक्ष:** श्री. नामदेवराव श्रीरंग आयवळे **मार्गदर्शक:** सौ. सारिका रुपेश हातेकर (बँक मॅनेजर) **सहसचिव व अभियान मार्गदर्शक:** आपण --- # ✍️ आजचा अभ्यास विषय # **भारतीय राज्यघटना – मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties)** भारतीय राज्यघटनेमध्ये नागरिकांचे केवळ अधिकारच नव्हे तर कर्तव्ये देखील नमूद करण्यात आलेली आहेत. मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश **भाग ४ अ (Part IVA)** मध्ये करण्यात आला असून त्याचा उल्लेख **अनुच्छेद 51A** मध्ये आहे. --- ## 📜 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी * **४२ वी घटनादुरुस्ती अधिनियम, १९७६** द्वारे मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश करण्यात आला. * स्वर्णसिंग समितीच्या शिफारशीवरून ही कर्तव्ये संविधानात समाविष्ट झाली. * सुरुवातीला १० कर्तव्ये होती. * **८६ वी घटनादुरुस्ती (२००२)** नुसार ११ वे कर्तव्य समाविष्ट करण्यात आले (पालकांचे शिक्षणाबाबत कर्तव्य). --- ## 📌 अनुच्छेद 51A अंतर्गत ११ मूलभूत कर्तव्ये प्रत्येक भारतीय नागरिकाचे कर्तव्य आहे की तो — 1️⃣ संविधान, त्यातील आदर्श व संस्था, राष्ट्रध्वज व राष्ट्रगीत यांचा आदर करावा. 2️⃣ स्वातंत्र्य संग्रामातील उदात्त आदर्शांचे पालन करावे. 3️⃣ भारताची सार्वभौमत्व, एकता व अखंडता जपावी. 4️⃣ देशाचे संरक्षण करावे व आवश्यकतेनुसार राष्ट्रीय सेवा बजावावी. 5️⃣ सर्व भारतीयांमध्ये बंधुता व समरसता वाढवावी; स्त्री-पुरुष समानतेला प्रोत्साहन द्यावे. 6️⃣ आपल्या संस्कृतीच्या समृद्ध वारशाचे जतन करावे. 7️⃣ नैसर्गिक पर्यावरणाचे संरक्षण व संवर्धन करावे. 8️⃣ वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद व सुधारणा वृत्ती विकसित करावी. 9️⃣ सार्वजनिक संपत्तीचे रक्षण करावे व हिंसा टाळावी. 🔟 वैयक्तिक व सामूहिक क्षेत्रात उत्कृष्टतेसाठी प्रयत्न करावेत. 1️⃣1️⃣ (८६ वी घटनादुरुस्ती) — ६ ते १४ वयोगटातील मुलांना शिक्षण देण्याची संधी पालकांनी उपलब्ध करून द्यावी. --- ## ⚖️ वैशिष्ट्ये ✔️ ही कर्तव्ये **न्यायालयीनदृष्ट्या अंमलात येत नाहीत** (Non-Justiciable). ✔️ नागरिकांसाठी नैतिक व सामाजिक बंधनकारक आहेत. ✔️ रशियन राज्यघटनेपासून प्रेरित. ✔️ मूलभूत हक्क व कर्तव्ये एकमेकांना पूरक आहेत. --- ## 📊 स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्व * 42 वी व 86 वी घटनादुरुस्ती वारंवार विचारली जाते. * ११ कर्तव्यांचा क्रम व आशय लक्षात ठेवा. * भाग ३ (मूलभूत हक्क), भाग ४ (धोरणनिर्देशक तत्वे) आणि भाग ४ अ (मूलभूत कर्तव्ये) यांची तुलना अभ्यासा. * अलीकडील न्यायालयीन निर्णयांमध्ये मूलभूत कर्तव्यांचा उल्लेख कसा केला आहे, यावर लक्ष ठेवा. --- ## 📝 सराव प्रश्न 1. मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश कोणत्या घटनादुरुस्तीने करण्यात आला? 2. अनुच्छेद 51A मध्ये एकूण किती कर्तव्ये आहेत? 3. 86 वी घटनादुरुस्ती कोणत्या कर्तव्याशी संबंधित आहे? 4. मूलभूत हक्क व कर्तव्ये यांतील फरक स्पष्ट करा. --- ## ✨ प्रेरणादायी संदेश **अधिकार आपल्याला स्वातंत्र्य देतात, परंतु कर्तव्ये आपल्याला जबाबदारी शिकवतात.** जागरूक नागरिक बनणे हीच खरी राष्ट्रसेवा आहे. --- 📢 उद्या या विषयावर ऑनलाइन प्रश्नोत्तर सत्र आयोजित करण्यात येईल. 🔎 अधिक माहिती, नोट्स व मागील वर्षीचे प्रश्नपत्रिका डाउनलोड करण्यासाठी संस्थेच्या अधिकृत वेबसाईटला भेट द्या. 🌟 सर्व स्पर्धा परीक्षा विद्यार्थ्यांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! 💪