वेबसाईट ## 📘 स्पर्धा परीक्षा अभियान – महाराष्ट्र राज्य 🗓️ **दिनांक : सोमवार, 2 जानेवारी 2026** ## 🎯 आजचा अभ्यास विषय ### **भारतीय राज्यघटना : मूलभूत हक्क (भाग – 1)** भारतीय राज्यघटना ही भारताच्या लोकशाही व्यवस्थेचा पाया आहे. राज्यघटनेतील **मूलभूत हक्क (Fundamental Rights)** हे नागरिकांच्या स्वातंत्र्याचे, समानतेचे व प्रतिष्ठेचे संरक्षण करणारे महत्त्वाचे घटक आहेत. MPSC, तलाठी, PSI, पोलीस भरती व इतर सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये या घटकावर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात. या लेखामध्ये **मूलभूत हक्कांची संकल्पना, प्रकार व त्यांचे घटनात्मक महत्त्व** सविस्तरपणे समजावून सांगितले आहे. --- ## 📖 मूलभूत हक्कांची ओळख 🔹 **घटनात्मक भाग** : भाग – 3 🔹 **कलम क्रमांक** : कलम 12 ते 35 🔹 **लागू** : भारतीय नागरिकांसाठी (काही हक्क परदेशींनाही लागू) ### 🔍 मूलभूत हक्कांचे महत्त्व ▪️ नागरिकांच्या स्वातंत्र्याचे संरक्षण ▪️ लोकशाही मूल्यांची जपणूक ▪️ राज्याच्या मनमानी कारभारावर नियंत्रण ▪️ न्यायालयीन संरक्षणाची हमी मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास नागरिक थेट सर्वोच्च न्यायालय किंवा उच्च न्यायालयात दाद मागू शकतात. --- ## 1️⃣ समानतेचा हक्क (कलम 14 ते 18) समानतेचा हक्क हा सामाजिक न्यायाचा कणा मानला जातो. 🔹 **कलम 14** : कायद्यापुढे समानता व कायद्याचे समान संरक्षण 🔹 **कलम 15** : धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थानावरून भेदभावास मनाई 🔹 **कलम 16** : सार्वजनिक नोकरीत समान संधी 🔹 **कलम 17** : अस्पृश्यतेचा अंत 🔹 **कलम 18** : पदव्या व सन्मानांची समाप्ती ### 📌 महत्त्व ▪️ सामाजिक विषमता कमी करण्यास मदत ▪️ प्रत्येक नागरिकाला समान संधीची हमी --- ## 2️⃣ स्वातंत्र्याचा हक्क (कलम 19 ते 22) स्वातंत्र्याचा हक्क व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. ### 🔹 कलम 19 अंतर्गत सहा स्वातंत्र्ये ▪️ अभिव्यक्ती व भाषण स्वातंत्र्य ▪️ शांततापूर्ण सभा ▪️ संघटना स्थापन करण्याचा हक्क ▪️ भारतभर संचार करण्याचा हक्क ▪️ निवासाचा हक्क ▪️ व्यवसाय, व्यापार व उद्योगाचा हक्क 🔹 **कलम 20** : दोषसिद्धीपासून संरक्षण 🔹 **कलम 21** : जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा हक्क 🔹 **कलम 22** : अटक व नजरकैद संदर्भातील संरक्षण ### 📌 महत्त्व ▪️ व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याची घटनात्मक हमी ▪️ मानवी हक्कांचे संरक्षण --- ## 📝 परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision) ✔️ मूलभूत हक्क – घटना भाग 3 ✔️ समानतेचा हक्क – कलम 14 ते 18 ✔️ स्वातंत्र्याचा हक्क – कलम 19 ते 22 ✔️ **कलम 21** – सर्वाधिक विचारले जाणारे ✔️ MPSC / तलाठी / PSI / पोलीस भरतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा घटक --- ## ✍️ आजचा अभ्यास संकल्प ✔️ मूलभूत हक्कांचे कलमनिहाय तक्ते तयार करा ✔️ समानता व स्वातंत्र्य हक्कांवर किमान 25 MCQ सोडवा ✔️ प्रत्येक कलमाचा एक ओळीतील अर्थ लक्षात ठेवा ✨ *नियमित अभ्यास = निश्चित यश* ✨ --- ## 👤 मार्गदर्शन **मार्गदर्शक :** ✦ *सौ. सारिका रुपेश हातेकर* ✦ *बँक मॅनेजर* ✦ *संस्थेचे सहसचिव* ✦ *स्पर्धा परीक्षा अभियान – मार्गदर्शक* --- ## 🏛️ संस्था माहिती **होलार समाज सामाजिक संस्था, महाराष्ट्र राज्य** ✅ *ISO 9001 : 2015* 🌐 *आंतरराष्ट्रीय गुणवत्ता व्यवस्थापन प्रणाली मानांकन प्राप्त संस्था* **संस्थापक अध्यक्ष :** ✦ *मा. श्री नामदेवराव श्रीरंग आयवळे*