वेबसाईट # 📘 भारतीय राज्यघटना : मूलभूत हक्क (भाग – 1) ## 🏛️ स्पर्धा परीक्षा अभियान – महाराष्ट्र राज्य --- ## 🔰 प्रस्तावना भारतीय राज्यघटना ही जगातील सर्वात मोठी लिखित राज्यघटना आहे. या राज्यघटनेचा **भाग – 3** हा *मूलभूत हक्कांशी* संबंधित असून तो भारतीय लोकशाहीचा कणा मानला जातो. मूलभूत हक्कांमुळे नागरिकांना स्वातंत्र्य, समानता व सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळतो. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने **मूलभूत हक्क हा हमखास प्रश्नांचा विषय** आहे. MPSC, UPSC, PSI, STI, तलाठी, पोलीस भरती या सर्व परीक्षांमध्ये या घटकावर प्रश्न विचारले जातात. --- ## 📖 मूलभूत हक्कांची ओळख 🔹 **घटना भाग** : भाग – 3 🔹 **कलम** : 12 ते 35 🔹 **लागू** : मुख्यतः भारतीय नागरिकांसाठी 🔹 **न्यायालयीन संरक्षण** : उपलब्ध ### 🔍 मूलभूत हक्कांचे महत्त्व ▪️ नागरिकांच्या स्वातंत्र्याचे संरक्षण ▪️ सामाजिक व आर्थिक न्यायाची हमी ▪️ लोकशाही शासन व्यवस्थेचा आधार ▪️ राज्याच्या मनमानी कारभारावर नियंत्रण ▪️ न्यायालयात दाद मागण्याचा अधिकार --- ## 1️⃣ समानतेचा हक्क (कलम 14 ते 18) ### 🔹 कलम 14 : कायद्यापुढे समानता राज्य कोणत्याही व्यक्तीस कायद्यापुढे असमान वागणूक देऊ शकत नाही. सर्व नागरिक कायद्याच्या दृष्टीने समान आहेत. ### 🔹 कलम 15 : भेदभावास मनाई धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थान यांच्या आधारावर कोणताही भेदभाव करता येत नाही. 👉 महिलांसाठी व मागासवर्गीयांसाठी विशेष तरतूद करता येते. ### 🔹 कलम 16 : सार्वजनिक नोकरीत समान संधी सरकारी नोकरीत सर्व नागरिकांना समान संधी मिळावी हा या कलमाचा उद्देश आहे. 👉 आरक्षण ही सामाजिक न्यायासाठीची अपवादात्मक तरतूद आहे. ### 🔹 कलम 17 : अस्पृश्यतेचा अंत अस्पृश्यता पूर्णपणे रद्द करण्यात आली असून ती गुन्हा मानण्यात आली आहे. ### 🔹 कलम 18 : पदव्या रद्द ब्रिटीशकालीन पदव्या (Sir, Rai Bahadur इ.) रद्द करण्यात आल्या. 👉 लष्करी व शैक्षणिक पदव्या याला अपवाद. ### ✅ समानतेच्या हक्काचे महत्त्व ▪️ सामाजिक न्यायाची हमी ▪️ भेदभावमुक्त समाजनिर्मिती ▪️ संविधानातील मूलभूत मूल्यांची अंमलबजावणी --- ## 2️⃣ स्वातंत्र्याचा हक्क (कलम 19 ते 22) ### 🔹 कलम 19 : सहा मूलभूत स्वातंत्र्ये भारतीय नागरिकांना खालील **६ स्वातंत्र्ये** दिली आहेत : 1️⃣ अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य 2️⃣ शांततापूर्ण सभा 3️⃣ संघटना स्थापन करणे 4️⃣ भारतात मुक्त संचार 5️⃣ भारतात कुठेही निवास 6️⃣ व्यवसाय, व्यापार किंवा उद्योग 👉 ही स्वातंत्र्ये **पूर्ण नसून वाजवी निर्बंधांना अधीन** आहेत. --- ### 🔹 कलम 20 : दोषसिद्धीपासून संरक्षण ▪️ मागील तारखेपासून गुन्हा ठरवता येत नाही ▪️ एकाच गुन्ह्यासाठी दोनदा शिक्षा नाही ▪️ स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्यास भाग पाडता येत नाही ### 🔹 कलम 21 : जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा हक्क कोणत्याही व्यक्तीचे जीवन किंवा स्वातंत्र्य **कायद्याशिवाय हिरावून घेता येत नाही**. 👉 शिक्षणाचा हक्क, गोपनीयतेचा हक्क हे याच कलमातून विकसित झाले. ### 🔹 कलम 22 : अटक व नजरकैद संरक्षण ▪️ अटकेची कारणे सांगणे बंधनकारक ▪️ 24 तासांत न्यायालयात हजर करणे ▪️ प्रतिबंधात्मक नजरकैद कायदे – अपवाद --- ## 📝 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision) ✔️ मूलभूत हक्क – भाग 3 ✔️ समानतेचा हक्क – कलम 14 ते 18 ✔️ कलम 19 – सर्वाधिक प्रश्न विचारले जाते ✔️ कलम 21 – विस्तृत व गतिशील ✔️ **MPSC / PSI / STI / तलाठी / पोलीस भरतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा घटक** --- ## ✍️ अभ्यासासाठी सूचना ✔️ कलमनिहाय तक्ते तयार करा ✔️ समानता व स्वातंत्र्य हक्कांवर MCQ सोडवा ✔️ न्यायालयीन निर्णयांचे मुद्दे लक्षात ठेवा --- ✨ **आजचा अभ्यास = उद्याचे यश** ✨ --- ### 👤 मार्गदर्शन **सौ. सारिका रुपेश हातेकर** ✦ बँक मॅनेजर ✦ संस्थेच्या सहसचिव ✦ स्पर्धा परीक्षा अभियान – मार्गदर्शक --- ### 🏛️ संस्था माहिती **होलार समाज सामाजिक संस्था, महाराष्ट्र राज्य** ✅ ISO 9001 : 2015 मानांकन प्राप्त संस्था **संस्थापक अध्यक्ष :** ✦ मा. श्री नामदेवराव श्रीरंग आयवळे